Ewaka           Okukendeeza ku miwendo gy’abavubuka abafuna embuto: Kiki ekirala ekiyinza okukolebwa?


Okukendeeza ku miwendo gy’abavubuka abafuna embuto: Kiki ekirala ekiyinza okukolebwa?

25 September 2023 – eddakiika 6 ezisomeddwa – Ebipya bya MSUG

Gabana bino






Ekoppoloddwa


Ebiseera eby’omu maaso bye twagala: Okukulembeza abakyala n’obulamu bw’abavubuka.

September 26 lunaku lwa nsi yonna olw’okuziyiza okuzaala, era tewali kiseera kisinga kino okujjukira n’okutegeera engeri eddagala eriziyiza okuzaala gye likwata ku bulamu n’obulamu obulungi bw’abantu bonna ssekinnoomu mu nsi yonna. Marie Stopes Limited (Uganda) esanyufu okukolagana ne Minisitule y’ebyobulamu okukuza olunaku lw’ensi yonna olw’okuziyiza okuzaala nga 30th September mu bitundu by’e Tooro, mu Disitulikiti y’e Kyenjojo. wansi w’omulamwa “Okumenya Ebiziyiza, Okwagala Okulonda Okuziyiza Okuzaala eri Abavubuka.”

Uganda efunye enkulaakulana ey’amaanyi mu biva mu bulamu bw’okuzaala mu myaka musanvu egiyise. Nga September 8, 2023, ekitongole ekivunaanyizibwa ku bibalo ekya Uganda Bureau of Statistics (UBOS) kyafulumya lipoota y’ebipimo ebikulu eby’okunoonyereza ku bungi bw’abantu n’ebyobulamu (UDHS) eya 2022, eyalaga enkulaakulana ku bipimo ebikulu ebiraga obulamu bw’okuzaala.

UDHS 2022 eraga okweyongera kw’omuwendo gw’abakazi abafumbo abakozesa enkola y’okuziyiza okuzaala (CPR) okuva ku 35% mu 2016 okutuuka ku 38% mu 2022 ku bakyala abafumbo. Lipoota era zaalaze okukendeera okw’amaanyi mu muwendo gw’abazadde abafa okuva ku 336 abafa ku buli 100,000 abazaalibwa nga balamu okutuuka ku 189 abafa ku buli 100,000 abazaalibwa nga balamu. Wadde Uganda yatuuka ku nkulaakulana ey’amaanyi mu bimu ku bipimo by’obulamu bw’okuzaala, emiwendo gy’abavubuka abafuna embuto gikyawuniikiriza ku 24%, esinga obunene mu Sub-Saharan Africa. Kino kitegeeza nti kumpi omuwala omu ku buli bana abatiini abali wakati w’emyaka 13 ne 19 abadde azaala mulamu oba ali lubuto lw’omwana we asooka. Okusinziira ku UNFPA Factsheet, 2021, ebitundu bya Tooro ne Rwenzori bye bimu ku bisinga okukosebwa embuto z’abavubuka: Disitulikiti y’e Kasese yawandiisa embuto z’abavubuka 7,319, ate Kyenjojo yalina embuto z’abavubuka 4,341 (MoH-DHIS-2 (2017-2020)). Eky’ennaku, embuto z’abavubuka ziyamba ku 20% y’okufa kw’abaana abawere ate 28% y’okufa kwa bamaama. Kino kireeta omugugu munene ku nkulaakulana y’eby’enfuna n’embeera z’abantu mu Uganda.

Marie Stopes ategeera nti okufuna amawulire n’obuweereza ku bulamu bw’okuzaala mu by’okwegatta, omuli n’ebiziyiza okuzaala, kiyinza okuba ekikyusa omuzannyo mu bulamu bw’abantu. Mu mwaka gwa 2022, Marie Stopes yaweereza bakasitoma obukadde 1.5 omugatte n’eddagala eriziyiza okuzaala mu ggwanga lyonna, era obuweereza obwaweebwa buteeberezebwa okuba nga bwaziyiza embuto 971,000 ezitali za kigendererwa n’okuziyiza okufa kwa bamaama 2,800. Okukendeeza ku muwendo gw’abazadde abafa kyongera emikisa gy’abaana okubeera ne bannyinaabwe n’emikisa emirungi egy’okutuuka ku buwanguzi mu bulamu. Embuto ezitategekeddwa nnyo ziviirako abakyala abatono okusindikibwa mu bwavu, ne kiwa amaka gaabwe emikisa mingi okukulaakulana.

Kaweefube ono asobose olw’obuwagizi okuva mu Gavumenti ya Bungereza (Bungereza) ng’eyita mu nteekateeka ya RISE (Reducing High Fertility Rates and Improving Sexual Reproductive Health Outcomes), egenda okutandika okutuuka ku nkomerero ya 2023.

Enteekateeka eno ey’emyaka 5 ekoze ku biziyiza okutwala enkola y’okuteekateeka amaka (FP), okutuusa okuyingira mu nsonga z’abantu n’obuweereza obuyiiya mu disitulikiti 86 okwetoloola ebitundu 7 mu Uganda. Enteekateeka eno ekoze kinene ku bulamu bw’abawala, abakyala, abalenzi, n’abasajja mu Uganda naddala mu bitundu ebizibu okutuukako, mu bavubuka, abantu ababeera mu bwavu n’abo ababeera n’obulemu.

Mu kuteeka mu nkola Enteekateeka ya RISE, Marie Stopes etuuse ku bakasitoma abasoba mu 2,032,212 nga bawa obuweereza bw’okuziyiza okuzaala/okuteekateeka amaka obusukka mu bukadde 4 era n’akola obukadde obusoba mu 5.3 obw’emyaka gy’abafumbo egy’obukuumi (CYPs). Okugatta ku ekyo, abantu abasoba mu bukadde 2.79 be baatuukiddwaako n’obubaka obukwata ku nkyukakyuka mu mbeera z’abantu n’enneeyisa (SBC).

Okuyita mu mukutu gwa Public Health System Strengthening (PSS), Marie Stopes azimbye obusobozi mu bifo bya gavumenti ebisoba mu 700 mu Uganda, ng’ayita mu kubuulirira ku mirimu kw’abakozi b’ebyobulamu abasoba mu 1,500 okusobola okuwa empeereza y’okuziyiza okuzaala ey’omutindo. Enteekateeka y’okubuulirira erina abakozi b’ebyobulamu abalina obukugu, nga bawa bannaabwe okuyiga okuzimba obwesige n’obusobozi okutuusa obuweereza obw’omutindo ogwa waggulu obw’okuteekateeka amaka naddala eddagala eriziyiza okuzaala erikola okumala ebbanga erigenda okuweebwa bulijjo mu bifo bino.

Eddagala ly’okuziyiza okuzaala ery’omulembe lilongoosezza obulamu n’obulungi bwa bamaama n’abaana nga liwa abantu ssekinnoomu amaanyi obusobozi okusalawo oba, ddi, n’abaana bameka. Kikulu nnyo okulaba ng’abakyala n’abawala bonna, mu njawulo yaabwe yonna era awatali kusosola kwonna, bafuna enkola ezimala ez’okuziyiza okuzaala ez’omutindo era ez’ebbeeyi ze balonze.

Nga enteekateeka ya RISE ekoma mu December ono 2023, kyetaagisa nnyo nti wabeewo okussa ssente mu maaso okulongoosa ku magoba agakoleddwa nga bwe kyaloopebwa mu UDHS ya 2022 n’okulinnyisa enkosa ey’olubeerera eyategeerekese ku nteekateeka ya RISE. Kino kyetaagisa okukwatagana ne gavumenti, abakolagana n’enkulaakulana, n’abakwatibwako bonna okulaba nti amawulire amatuufu ku ngeri y’okulondamu okuziyiza okuzaala gasaasaana nnyo era nga waliwo empeereza n’ebintu eby’omutindo ogwa waggulu mu bifo byonna.

Okusinziira ku Dr Peter Ddungu, omumyuka wa dayirekita w’eggwanga mu kitongole kya Marie Stopes Limited (Uganda) era nga ye mukulembeze wa ttiimu ya RISE Programme,

“Ku lunaku luno olw’ensi yonna olw’okuziyiza okuzaala, tulina enkizo n’obuvunaanyizibwa obw’enjawulo ng’abakola ku by’obulamu, abazadde, abakulembeze b’omukitundu n’abakulembeze ku mitendera egy’enjawulo okuyimirirako akaseera katono n’okusiima ewala gye tutuuse naye ekisinga obukulu okwewaayo okuziba ekituli wakati wa we tuli n’ebiseera byaffe eby’omu maaso bye twagala. Enkyukakyuka ey’ennyiriri oba ey’okweyongera tejja kututuusa ku kiruubirirwa kyaffe kye twagala (Okwolesebwa 2040) – twetaaga enkyukakyuka mu ddaala mu endowooza Tulina abantu abasinga obungi abato era abeeyongera obungi nga ebiseera byabwe eby’omu maaso bisinziira ku kusalawo kwe bakola leero nga kwotadde n’okusalawo okukolebwa gye bali leero Eddagala lya kugema, obukuumi bw’emmere n’okusomesa obulungi awamu bisobola okuteekawo omuvubuka wa leero okubeera omutonzi omulala mu bulamu bwabwe okusinga okubeera omukosefu w’embeera eddagala eriziyiza okuzaala lye lirina okukolebwa wa (mu ngeri esaanidde) okutuuka ku mutindo gw’obulamu bwe twagala (engeri y’okutuuka ku nkomerero).”

Wadde nga waliwo amagoba gonna ag’amaanyi agatuukiddwaako okutuusa kati, wakyaliwo okusoomoozebwa okw’amaanyi mu bulamu bw’okwegatta n’okuzaala (SRH). Okugeza, omuwendo gw’abaana abafudde embuto omungi ogwa 24%, obwetaavu obw’amaanyi obutatuukiddwaako obw’okuteekateeka amaka ne bwe kiba nti omuwendo gw’abazadde abafa ku 189 gukendedde, Uganda ekyalina kaweefube ow’omuggundu okutuukiriza ekiruubirirwa kya SDG 3:1 ekigenderera okukendeeza ku muwendo gw’abaana abafa mu nsi yonna okutuuka wansi wa 70 ku buli bazadde 100,000.

Waliwo obwetaavu okufuula empeereza y’ebyobulamu mu by’okuzaala mu by’okwegatta okusobola okugumira ensisi eziva mu bintu ebivuganya eby’okukulembeza mu ggwanga. Kino tekiyinza kutuukirira awatali kaweefube ow’awamu okuva mu bakolagana n’okufuna obweyamo bw’ebyobufuzi okuva mu bakwatibwako mu ggwanga nga kwogasse n’okussa mu nkola n’okuyingiza SRH mu nteekateeka ne pulogulaamu z’eggwanga. Okwongera ennyo mu nsimbi za SRH nakyo kyetaagisa okulaba ng’ebintu bya FP bibaawo n’olwekyo okufuna empeereza ya SRH ey’omutindo emala.

Ebitukwatako
Marie Stopes gwe mutimbagano gw’abakugu ogukulembedde nga beewaddeyo okutuusa obuweereza bw’ebyobulamu mu by’okwegatta n’okuzaala. Tuwa obuweereza bwa SRH era tulina okubeerawo mu buli disitulikiti ya Uganda nga tuyita mu mukutu gumu oba ogusingawo ogw’okutuusa obuweereza obw’obwereere okuli: Mobile Outreach Clinics, Public Health Systems Strengthening, 15 Marie Stopes Clinics, Private Sector Engagement, Social Marketing ne The Women’s Hospital ku Lugogo Forest Mall.

icon-contact

Tuukirira

Tukuwa amawulire amategeerekeka, agajjuvu n’amagezi agakwata ku muntu ku ngeri ki eziyinza okukwatagana obulungi n’obulamu bwo n’omubiri gwo.


Gabana bino






Ekoppoloddwa

Ebiwandiiko ebikwatagana

Amawulire ga MSUG n'ebipya


29 March 2023 • Okusoma eddakiika 3

Kyabazinga ow'e Busoga atongozza Pulojekiti ya EYE Universal SRHR Project mu disitulikiti y'e Kamuli

Kyabazinga w’e Busoga, William Gabula Nadiope IV, yatongozza pulojekiti ey’emyaka esatu ng’egenderera okutumbula...

Amawulire ga MSUG n'ebipya


17 Febwali 2026 • Okusoma eddakiika 3

Kaweefube wa BUUZA Atongozeddwa Marie Stopes Uganda okunyweza enkola y’okulabirira abazaala n’abazaala.

Marie Stopes Uganda Atongozza Kaweefube Wa BUUZA Okunyweza Endowooza y'abazaala n'abazaala Marie Stopes Uganda

Emboozi zaffe


16 April 2025 • Okusoma eddakiika 3

Okutongoza Entunula Empya Obuvumu ku Kondomu za LIFEGUARD

Marie Stopes Uganda yenyumiriza mu kulangirira okutongoza mu butongole akapiira ka Lifeguard akapya akakyusiddwamu erinnya olwaleero ku...