
Okukendeeza amangu mu kufa kw'abakyala abazaala mu Uganda: Emboozi y'obuwanguzi mu nteekateeka ya RISE
Enteekateeka ya RISE Programme, kaweefube eyatandikawo egenderera okulwanyisa okufa kw’abakyala abazaala n’okutumbula ebiva mu bulamu bw’okuzaala mu Uganda, efunye enkulaakulana ey’ekitalo okuva lwe yatandikibwawo mu 2018. Ewagirwa UKAID era nga ekulemberwa Marie Stopes Uganda, ng’ekolagana n’emikwano egy’ekitiibwa nga Makerere School of Public Health, FHI 360, Reach a Hand Uganda, Options Consultancy Services, ne Partners in Population and Development Africa Regional Office (PPD ARO), enteekateeka eno ebadde ya mugaso nnyo mu kukyusa embeera y’obulamu bw’okuzaala mu Uganda.
Okubikkula Okusoomoozebwa
Okunoonyereza okwakolebwa mu Uganda Demographic and Health Survey okwa 2022 kwazuula ekintu ekyeraliikiriza – emiwendo gy’abavubuka abafuna embuto mu Uganda gyali gya kitalo ku 24%, emu ku zisinga obunene mu Sub-Saharan Africa. Omuwendo guno ogw’entiisa gwavvuunulwa nti nga omuwala omu ku buli bana abatiini abali wakati w’emyaka 13 ne 19 yazaalibwa nga mulamu oba ng’alina olubuto lw’omwana waabwe asooka. Ebivaamu byali bya ntiisa, ekyaviirako okufa kw’abaana abawere okweyongera mu 20% n’okulinnya okw’ekitalo mu 28% mu kufa kw’abazadde. Ennamba zino zaasiga ekifaananyi eky’ennaku, nga ziraga obwetaavu obw’amangu obw’okuyingira mu nsonga.
Okukola ku Bikolo Ebivaako
Obunene bw’embuto z’abatiini tebwali muwendo gwokka wabula kwali kweyoleka ku bungi bw’okufuna amawulire agakwata ku bulamu bw’okuzaala mu by’okwegatta n’ebbula ly’obuweereza n’obuwagizi ekirungi eri abatiini. Obusobozi obutamala mu bakozi b’ebyobulamu n’ebifo okuwa amawulire n’obuweereza obujjuvu bwayongera okusajjula embeera. Obwetaavu bw’okugonjoola ensonga mu ngeri ey’enjawulo, ey’olubeerera tebugaanibwa.
Enteekateeka y'okusituka kwa RISE
Ettaala y’essuubi wakati mu kusoomoozebwa kuno okuzibu. Nga balina omulimu gw’okukendeeza ku miwendo gy’abazadde abafa n’okutumbula ebiva mu bulamu bw’okuzaala mu by’okwegatta, enteekateeka eno yatandika okuleeta enjawulo eraga mu bulamu bw’abakyala ba Uganda. Emyaka bwe gizze giyitawo, RISE tekomye ku kutuukiriza wabula esusse ku bisuubirwa, ekiraga okukendeera okw’amaanyi mu miwendo gy’abazadde abafa okuva ku 336 okutuuka ku 189 ku buli baana 100,000 abazaalibwa nga balamu. Enkulaakulana eno ey’ekitalo ebadde bujulizi ku kwewaayo okutasalako n’okufuba okukolagana kwa bonna abakwatibwako.
Okulaba Obuwanguzi
Ebikosa Enteekateeka ya RISE bisukka wala ebibalo. Okuyita mu nkola ezigendereddwamu, bakasitoma abasoba mu bukadde 2 baafuna eddagala eriziyiza okuzaala, ne batangira embuto 971,000 ezitali za bulijjo. Ekirala, enteekateeka eno yakola kinene nnyo mu kutangira bamaama 2800 okufa, n’eggumiza engeri gye yakwatamu ennyo okutaasa obulamu n’okukuuma embeera z’abakyala okwetoloola Uganda. Ekikulu kyenkanyi kwe kutendekebwa okuweebwa abakozi b’ebyobulamu abasoba mu 1,500, okubawa okumanya n’obukugu okusobola okutuusa empeereza y’okuziyiza okuzaala ey’omutindo ogwa waggulu.
Okutunula mu Maaso
Nga Enteekateeka ya RISE yeeyongera okutambula, obuyinza bwayo buwulikika mu bitundu byonna, okussaamu essuubi n’okutumbula enkyukakyuka ennungi. Olw’obuwagizi obutasalako obw’emikwano gyayo n’abakwatibwako, RISE yeetegese okuzimba ku bituukiddwaako n’okwongera okutumbula okufuna empeereza y’ebyobulamu by’okuzaala, okukkakkana ng’ekola ku kigendererwa ekinene eky’okukendeeza ku miwendo gy’abazadde abafa okutuuka ku ziro mu bitundu by’eteekebwa mu nkola.




