Bw’oba weeraliikirira nti ofunye obulwadde bw’ekikaba, tojja kuba wekka. Endwadde z’ekikaba, era ezimanyiddwa nga STDs (endwadde z’ekikaba), zitera nnyo.
Endwadde z’ekikaba ezimu zirina obubonero: oyinza okulaba enkyukakyuka mu mazzi agafuluma mu bukyala, okusiiyibwa oba okusiiyibwa. Okufumba oba enkwaso mu kitundu kyo eky’obukyala nakyo kiyinza okuba akabonero akalaga nti olina obulwadde bwa STI. Naye abalala tebalina bubonero bwonna. Amawulire amalungi gali nti endwadde z’ekikaba ezisinga zijjanjabibwa naddala ng’ozikwata nga bukyali.
Nja kumanya ntya oba nnina obulwadde bw’ekikaba?
Ekituufu kiri nti oyinza obutakikola.
Abantu bangi tebamanyi nti balina STI. Ekyo kiri bwe kityo kubanga ezimu ku zisinga okubeerawo tezikuwa bubonero, oba obubonero buyinza okutwala akaseera okulaga. Kale bw’oba olowooza nti oyinza okuba nga wali mu bulabe bw’okukwatibwa obulwadde bw’ekikaba, engeri yokka gy’oyinza okukakasaamu ddala kwe kwekebeza.
Abakyala bwe bafuna obubonero bw’endwadde z’ekikaba, buyinza okuli:
- Amazzi agafuluma mu bukyala agatali ga bulijjo
- Obulumi nga wee
- Ebizimba, enkwaso, ebizimba, amayumba oba okusiiyibwa okwetooloola ekibumba kyo (ekitundu kyo eky’ekyama) oba mu nseke
- Okuvaamu omusaayi mu bukyala oluvannyuma lw’okwegatta oba wakati w’okugenda mu nsonga
- Ensigo oba enseke ezisiiwa
- Okuvaamu amazzi okuva mu nnywanto yo
Ddi lwe nsaana okwekebeza ekirwadde kya STI?
Bw’oba weegatta nga tokozesezza kondomu, oyinza okuba mu bulabe bw’okukwatibwa obulwadde bw’ekikaba. Kuno kw’ogatta okwegatta mu bukyala, mu bukyala n’omu kamwa. Endwadde z’ekikaba ezimu era zisobola okuyisibwa nga bayita mu kukwata ku bitundu by’ekyama oba okugabana eby’okuzannyisa mu kaboozi.
Jjangu olambule mu ddwaaliro lya Marie Stopes amangu ddala nga bw’osobola osobole okwekebejjebwa, oba olina obubonero oba nedda. Endwadde z’ekikaba kyangu nnyo okujjanjaba nga bukyali. Bw’otofuna bujjanjabi, obulwadde bw’ekikaba buyinza okuleeta obuzibu obulala ku bulamu bwo. Kiyinza n’okukosa obuzaale bwo.
Oyinza okuwulira nga weeraliikirira oba ng’oswadde okujja gye tuli. Kiyinza okuwulira ng’ekintu ekinene. Jjukira wadde nti ebigezo bino tubikola buli kiseera era tetujja kuba nga tukusalira omusango. Ekikulu kwe kuzuula oba olina yinfekisoni. Bw’oba tolina STI, ojja kuwulira ng’owummudde. Naye bw’oba olina yinfekisoni, kirungi nnyo okumanya, n’otandika obujjanjabi, okusinga okububuusa amaaso.
Biki ebisinga okulwala endwadde z’ekikaba era obubonero ki?
Obulwadde bwa Chlamydia ne Gonorrhea
Obulwadde bwa Chlamydia ne Gonorrhea byombi byangu okujjanjabibwa. Naye awatali bujjanjabi, zisobola okusaasaana ne zifuuka ez’amaanyi n’okuluma.
Obubonero bw’obulwadde buno bufaanagana. Oyinza okuvaamu omusaayi ng’omaze okwegatta oba wakati w’okugenda mu nsonga. Okwegatta n’okuwunya nabyo biyinza okuluma. Oyinza n’okuvaamu amazzi amazito mu bukyala nga galabika nga ga kyenvu oba aga kiragala. Naye abakyala bangi tebafuna bubonero bwonna n’akatono.
Obulwadde bwa Trichomoniasis
Obulwadde bwa Trichomoniasis buva ku kawuka akatono. Oyinza okuba n’amazzi agakulukuta mu bukyala agazitowa, agawunya obubi oba agafuumuuka agayinza okuba nga ga kiragala nga ga kyenvu. Oyinza n’okufuna amabwa agasiiwa, agakuluma ku nnabaana. Olubuto lwo olwa wansi luyinza okukuluma naddala nga wee oba nga weegatta. Wabula abakyala nga kitundu bokka be bafuna obubonero.
Ensigo mu bitundu by’ekyama
Ensigo z’ebitundu by’ekyama ziringa obutundutundu obutonotono obwa kalittunsi okwetooloola obukyala oba obukyala bwo. Ziyinza okuba enjeru, langi y’olususu oba emmyufu wadde ng’oluusi ziba ntono nnyo okulaba. Ensigo ziyinza okuvaamu omusaayi singa ozikwata ku kawale k’omunda.
Obulwadde bwa herpes mu bitundu by’ekyama
Obulwadde bwa genital herpes buleeta ebizimba bingi ebiruma oba amayumba okwetooloola ekibumba kyo, mu nseke, akabina oba wansi. Bino bijja kukutuka ne bifuuka amabwa oba amabwa amamyufu agaggule. Kiyinza okukuluma nga wee era okutwalira awamu oyinza okuwulira ng’olwadde n’okukoowa ng’olina omutwe oba omusujja.
Enkwale z’omu kifuba
Enkwale z’omu kifuba buwuka butono obumanyiddwa nga crabs, obufaanana ng’enkwale oba enkwale mu nviiri zo ez’omu kifuba. Zitera okuyisibwa nga beegatta naye osobola okuzifuna mu bitanda, engoye oba obutambaala obulimu obuwuka. Zikusiiwa, ekiro kijja kwongera okubeera ekibi. Oyinza n’okufuna obutundutundu obutono obwa bbululu oba ebizimba ebimyufu.
Obulwadde bw’okusannyalala
Obulwadde bw’okusannyalala buva ku kiwuka ekiyinza okuyisibwa mu kukwata okwa bulijjo nga kw’otadde n’okwegatta. Kisiigibwa nnyo. Ebiwuka bino bitono nnyo okulaba naye ojja kusiiwa naddala ekiro. Oyinza okulaba obuwuzi obutonotono obulinga obuwuzi ku ngalo n’engalo zo oba ebizimba ebimyufu ebitandikira wakati w’engalo zo ne bisaasaana mu mubiri gwo.
Obulwadde bwa kabootongo
Nga wayise wiiki ntono ng’ofunye obulwadde bwa kabootongo ojja kufuna amabwa amakalu agataliimu bulumi ku bukyala oba mu nnywanto. Naye kino oyinza obutakyetegereza. Oyinza n’okuba n’ebizimba mu bulago, mu kisambi oba mu nnyindo.
Obubonero obulaga oluvannyuma mulimu:
- ekizimba ekimyufu ekirimu ebikuta ku ngalo n’ebigere
- enkwaso entonotono ezeetoolodde ekibumba kyo
- amabwa mu kamwa
- omusujja
- okulumizibwa omutwe
Singa tebujjanjabwa obulwadde bwa kabootongo busobola okusaasaana mu maaso go n’obwongo ne buleeta ebizibu ebiyinza okutta obulamu bwo.
Akawuka ka siriimu ne mukenenya
Akawuka ka siriimu kafuula abaserikale b’omubiri bo okuba abanafu era nga basobola okukwatibwa yinfekisoni n’endwadde endala.
Siriimu atera okutandika n’obulwadde obulinga ssennyiga nga wayise wiiki ntono ng’akafuna. Singa siriimu tajjanjabwa, aleeta obulwadde bwa acquired immune deficiency syndrome (Mukenenya), ekiyinza okutta omuntu. Naye bw’ofuna obujjanjabi nga bukyali, osobola okubeera obulamu obuwanvu era nga oli mulamu bulungi.
Nze ndi mweraliikirivu nti nnyinza okuba nga nfunye STI. Nkole ntya?
Bw’oba oli mu bulabe bw’okukwatibwa obulwadde bw’ekikaba, tusobola okukuyamba okukukebera n’okukujjanjaba amangu. Yogera naffe kati oba genda mu emu ku ddwaaliro lyaffe amangu ddala nga bw’osobola. Kyangu okugiteeka ku bbali naye gy’okoma okugenda amangu, gy’okoma okubeera omulungi.
Mu kiseera kino weewale okwegatta okutuusa ng’omaze okukeberebwa. Osobola okuyisa obulwadde bwa STI mu bantu abalala be weegatta nabo, ne bw’oba tolina bubonero. Okwewala okwegatta bwe kiba tekisoboka, olwo bulijjo kozesa kondomu.
