
Nga Uganda yeegatta ku nsi yonna mu kujjukira olunaku lw’abakyala mu nsi yonna olwa 2023, tulina okunyweza obweyamo bwaffe obw’okuyiiya ensi ennungi ey’emirimu – esinga okuzingiramu ekikula ky’abantu, era nga mwe tussa ekitiibwa mu bituukiddwaako abakyala n’okubeerawo okutwaliza awamu.
Omulamwa gw’omwaka guno guli “DigitALL: Innovation and Technology for gender equality” Okutuukiriza obwenkanya mu kikula ky’abantu n’okutumbula abakyala n’abawala bonna, ffe, aba Marie Stopes Uganda, tukkiriza nti tulina okugenda mu maaso n’okussa ssente mu mpeereza y’okuteekateeka amaka okulaba nga tufuna obwenkanya obuweereza obw’omutindo ogwa waggulu era obw’ebbeeyi ey’okuzaala (SRH) omuli n’okuziyiza okuzaala.
Enteekateeka y’amaka esobozesa abantu ssekinnoomu n’abafumbo okusuubira n’okutuuka ku muwendo gw’abaana gwe baagala n’ebanga n’obudde bwe bazaalibwa. Kituukibwako nga tuyita mu kukozesa enkola z’okuziyiza okuzaala n’okujjanjaba obutazaala mu ngeri etaali ya kyeyagalire. Kikulu nnyo mu kwenkanankana kw’ekikula ky’abantu n’okutumbula abakyala. Abakyala n‟abawala bwe baba n‟obuyinza okusalawo oba era ddi lwe balina okufuna embuto, basobola okugenda mu maaso n‟okusoma kwabwe, n‟emirimu gyabwe, n‟okutondawo amaka n‟ebitundu ebirina obukuumi, obulamu obulungi.
Okusinziira ku... Alipoota y'ekitongole ky'ebyobulamu mu nsi yonna eya 2020, mu Bakyala akawumbi kamu n’obukadde 900 abali mu myaka egy’okuzaala (emyaka 15-49) mu nsi yonna mu 2019, akawumbi kamu n’obukadde 1 beetaaga okuteekateeka amaka; ku bano, obukadde 842 bakozesa enkola z’okuziyiza okuzaala, ate obukadde 270 balina obwetaavu bw’okuziyiza okuzaala obutatuukiddwaako.
Bwabadde ayogerako ne Dr Peter Ddungu, amyuka akulira eggwanga mu Marie Stopes Uganda, yalaze nti,
“Embuto ezitagenderere zitta nnyo abakyala n’abawala ekiviirako okuzaala kumpi 700,000 mu butagenderere omwaka, okuggyamu embuto mu ngeri etali ya bukuumi, bamaama okulumwa, era nga kw’otadde n’okufa.”
Omugerageranyo gw’abazadde abafa mu Uganda gukyali waggulu nga ku buli baana 100,000 abazaalibwa nga balamu 336 nga kino kivudde ku bungi bw’eddagala eriziyiza okuzaala ery’omulembe omutono. 34.9% ku bakyala bonna abaabuuziddwa mu kunoonyereza okwasembyeyo okwakolebwa ekitongole kya Performance Monitoring for Action (2022 Survey Results) baali bafunye embuto ze batagenderedde mu myezi 12 egyakulembera okunoonyereza. Ekitundu ky’embuto ezitali za kigendererwa mu bakadde 15-19 kyali kisingako n’okubeera ku 62.9%.
Dr Peter era yategeezezza nti,
“Uganda okusobola okuyambako mu kukendeeza ku muwendo gw’abazadde abafa mu nsi yonna okutuuka wansi wa 70 ku buli baana 100,000 abazaalibwa nga balamu, twetaaga okukolera awamu okutuuka ku mpagi 6 eza Safe Motherhood nga nazo zikkiriza enteekateeka y’amaka ng’empagi yaayo esooka.Ebirala nga okulabirira nga tebannazaala, okulabirira abazaalisa, okulabirira oluvannyuma lw’okuzaala, okulabirira oluvannyuma lw’okuggyamu embuto n’okulwanyisa endwadde z’ekikaba.”
Yayogedde ku a Ekibiina kya UNFPA (2022) lipoota eyalaga amagoba ga $8.4 ku buli $1 eyateekebwa mu nteekateeka y’amaka.
Okutambula emboozi.
Florence Enyogu nga y’omu ku ba nurse n’abazaalisa aba Marie Stopes (Maries Stopes Ladies) alina bino by’ayogera,
“Okuteeka ssente mu nteekateeka y’amaka nsimbi nnungi okutuuka ku kutuuka ku kunyweza abakyala. Okukendeeza embuto ze sigenderedde mu kitundu kyange, mbadde nnina okutambula nju ku nnyumba okumanyisa n’okuwa abantu mu tawuni kanso y’e Naluwerere obuweereza bw’okuteekateeka amaka”
Okwolesebwa kwa Marie Stopes okwa 2030 kwa buvumu: Omwaka 2030 we gunaatuukira, buli muntu ajja kuba afuna eddagala eriziyiza okuzaala. Tetuleka muntu yenna mabega! Tukutte eddaala mu bugenderevu n’obweyamo okukolagana ne Minisitule y’ebyobulamu okuziba ebituli mu kuwa empeereza ya SRH, okutuuka mu bitundu ebisinga okusuulibwa ku mabbali n’okuweebwa obuyambi obutono ebitalina ngeri ndala. Emikutu gyaffe egy’obuweereza mulimu ttiimu 29 eza Mobile Outreach, Social Franchises 124,obulwaliro bwa MSUG 15, n’eddwaliro n’okuzaala erya Marie Stopes, era nga tuyita mu mikutu gino, twasobozesa abasajja n’abakazi 1,212,019 okufuna eddagala ly’okuzaala ery’omulembe.
Ffe okutuuka ku bukwakkulizo bw’ebyobulamu obwa bonna obwa SRHR, twetaaga okukola awamu ku bigendererwa 5 eby’Obweyamo bwa FP2030; okwongera ku muwendo gw’obungi bw’enkola y’okuziyiza okuzaala ey’omulembe (mCPR) eri abakyala bonna, okwewaayo okugabanya waakiri 10% ez’eby’obugagga eby’obulamu bwa bamaama n’abaana (MCH) eri empeereza z’ebyobulamu eziddamu abatiini, ring-fence 50% ku by’obugagga by’awaka ebiweebwayo okugula, okutereka n’okusaasaanya ebintu bya FP, okutumbula omutindo gwa data ya FP n’okutumbula omutindo gw’okubuulirira kwa FP.




