Okusinziira ku alipoota ya Uganda Health Coverage Policy Analysis Report (April 2023), abantu nga obukadde 48.4 be babeera mu Uganda leero, ng’ekitundu ekinene ku bantu abo bali wakati w’emyaka 0 ne 14 (46%) ne 15 ne 24 (21%).
Abantu abasoba mu kitundu (55%) bali wansi w’emyaka 18, era waliwo abawawaabirwa 92 ku buli bantu 100 abali mu myaka egy’okukola 15-64. Kino kiraga nti kumpi 70% ku bantu bali wansi w’emyaka 25, ekiggumiza obukulu bw’okukola ku byetaago n’eddembe ly’abavubuka.
Nga Uganda ejjukira olunaku lw’abantu mu nsi yonna, ng’omulamwa gw’ensi yonna guteekeddwa ku... “Okusumulula Amaanyi g’okwenkanankana kw’ekikula ky’abantu: Okusitula Amaloboozi g’abakyala n’abawala okusumulula Ebisoboka mu Nsi yaffe Ebitakoma” n’omulamwa gw’eggwanga nga guggumiza “Kulembeza Ebyenjigiriza: Okuziyiza Okuva mu Masomero & Okulongoosa Enyingiza y’Amaka,” kikulu okwekenneenya obwenkanya mu kikula ky’abantu, obukulu bw’ebyenjigiriza, n’engeri gye bikwata ku nkula y’abantu mu Uganda.
Wadde nga waliwo enkola z’ebyenjigiriza ezitunuulidde emitendera egy’enjawulo, gamba nga Early Childhood Development (ECD), Universal Primary Education (UPE), ne Universal Secondary Education (USE), omuwendo omunene ogw’abayizi abava mu masomero okwetoloola eggwanga gukyali kusoomoozebwa kwa maanyi. Ebiwandiiko bya minisitule y’ebyenjigiriza biraga nti ku bayizi obukadde 1.88 abeegatta ku Primary One mu 2016, 832,000 bokka (44%) be baamaliriza P7. Omuwendo gw’okumaliriza siniya ogwa wansi guli wansi nnyo ku 26%.
Ebibalo by’embuto z’abavubuka 25%, nga zino ze zisinga obunene mu East Africa, zikyagenda mu maaso okuba emu ku nsonga enkulu eziviirako okuva mu masomero. Uganda erina abaana 11.8 ku buli bakyala 1,000 abali wakati w’emyaka 15 okutuuka ku 19 ate nga n’abakyala n’abavubuka abazaala bangi. Mu kitundu ky’e Lango, olunaku lw’omuwendo gw’abantu mu nsi yonna gye lujjukirwa, kigambibwa nti embuto z’abatiini zikendedde katono ng’omuwendo gwava ku 31,192 mu 2020 okutuuka ku 30,278 mu 2022 okusinziira ku biwandiiko bya DHIS2. Omuwendo gw’abavubuka abafuna embuto mu disitulikiti eyakyaza, Alebtong, gwakendeera okuva ku 2,822 mu 2020 okutuuka ku 2,554 mu 2022 . Wadde kiri kityo, emiwendo gino gikyali mungi era gikyalina okusoomoozebwa okunene eri ekitundu kino n’eggwanga okutwaliza awamu. Obutafuna ddagala lya kuziyiza kuzaala (obwetaavu obutatuukiddwaako buyimiridde ku 20.9%) ng’oggyeeko ensonga ng’obwavu, obutamanya, enkola ez’obulabe ez’obuwangwa, obulagajjavu bw’abazadde, okunyigirizibwa okubi okwa bannaabwe, n’okufuna obuyambi obutono obw’omukwano eri abatiini n’ebyobulamu by’okuzaala, byonna biyamba mu kusigala kw’ekizibu kino.
Wadde nga Uganda erina emyaka emitono egy’okufumbirwa mu mateeka gya myaka 18, okufumbiza abaana ekyaleeta ekizibu eky’amaanyi. Okusinziira ku alipoota ya Uganda Health Coverage Policy Analysis Report (April 2023), kiteeberezebwa nti mu ggwanga mulimu abaana abagole obukadde 5, nga kino kiggumiza obukulu bw’okuwa eddembe ly’abawala n’obulamu obulungi.
Abakozi b’eggwanga mu biseera eby’omu maaso bakosebwa olw’ebikosa eby’omwoyo ebiva mu kufunyisa embuto z’abavubuka n’okufumbirwa nga bakyali bato, n’obutasobola kweyongera kusoma (UNFPA & NPA, 2022). Okugatta ku ekyo, obuzibu buno obw’okugatta bulina kinene kye bukola ku biseera by’omu maaso eby’abamaama abato mu by’enfuna n’eby’ensimbi. N’olwekyo, kikulu okutegeera ensonga eziviirako okufuna embuto z’abavubuka mu ggwanga n’okuwaayo eby’okugonjoola ebizibu ebivaamu mu biseera eby’omu maaso.
Ekisooka, twetaaga okutondawo embeera ezisobozesa nga tussaawo enkola ne pulogulaamu eziwagira obusobozi bwa bamaama abatiini okweyongera okusoma n’okudda ku ssomero oluvannyuma lw’okuzaala.
Ekirala, okuwa amawulire agatuukana n’emyaka gyabwe n’okulaba ng’abawala n’abakyala abato bafuna okusomesebwa mu bujjuvu ku by’okwegatta n’amawulire agakwata ku bulamu bw’okuzaala agatuukana n’ebyetaago byabwe n’emitendera gy’enkula yaabwe.
Okugenda mu maaso n’okussa mu nkola enkola n’enteekateeka enzijuvu ez’okusomesa ku by’okwegatta mu nkola y’ebyenjigiriza, okunywerera ku nkola eziteereddwawo, n’okuyingiza abasomesa mu kuzaala.
Ebitundu n‟abafuga nabo balina okwenyigira mu nsonga eno. Kuno kw’ogatta okukolagana n’abakulembeze b’eddiini n’ebyobuwangwa okukyusa emisingi n’enkola ez’obulabe, wamu n’okuyingizaamu abakulembeze bannaabwe n’okugabana emboozi z’obuwanguzi bw’abantu abeewala okufuna embuto mu myaka gy’obutiini ne batandikawo emirimu egy’olubeerera.
Ekisembayo, okusalawo nga tusinziira ku data n’obujulizi okulungamya enteekateeka n’okugabanya eby’obugagga, okukakasa nti ebiseera ne ssente ebimala biweebwayo okukola ku bizibu ebikosa abatiini.
Uganda esobola okusumulula obusobozi obw’ekitalo obw’abakyala n’abawala baayo ng’essira lissa essira ku by’enjigiriza n’okukuuma obwenkanya mu kikula ky’abantu. Tusobola okuwa abawala n‟abakyala abato ebikozesebwa bye beetaaga okusobola okutuuka ku buwanguzi nga tubawa okusomesebwa okujjuvu, okufuna obujjanjabi bw‟okuzaala, n‟okuyingira mu nsonga nga tussa essira. Kino kijja kuyamba okutangira abavubuka okufuna embuto ate nga n’okukuza ekibiina buli muntu mw’asobola okukulaakulana n’okuyamba mu nkulaakulana ya Uganda ey’ebbanga eddene. Tuddemu okwewaayo okuggulawo enzigi eri abakyala n'abawala buli muntu abeere n'ebiseera eby'omu maaso ebirungi.
